Komentarz i przekład na włoski Izabella Teresa Kostka.
Commento e traduzione in italiano Izabella Teresa Kostka.
*
ANDRZEJ PISKULAK – “PRZEWIDZENIA / MIRAGGI” – tra la realtà e il mondo delle visioni parallele.
Il poeta di cui desidero presentarvi dodici componimenti scelti in questa mia nuova puntata del “Focus Letterario” lo conosco da diverso tempo, poiché in passato ho già avuto il piacere di tradurre una sua silloge dal titolo “Poranne kobiety” (“Donne mattiniere”) nella lingua italiana, che amo profondamente. Andrzej Piskulak, è proprio di lui che voglio parlare, è un poeta dalla posizione ormai consolidata nel panorama della letteratura polacca contemporanea, ma soprattutto un autore straordinariamente originale, le cui opere si distinguono per un’eccezionale combinazione di riflessione e ironia, profondità e gioco, grigia quotidianità e dimensioni surreali dell’esistenza.
Le poesie presentate di seguito provengono dalla raccolta “Przewidzenia” (“Miraggi”), ancora in attesa di pubblicazione ufficiale. È dunque tanto più prezioso il fatto che la loro presentazione nella mia rubrica possa essere considerata un’anteprima, ovvero una presentazione in esclusiva prima dell’uscita del volume. I componimenti qui proposti appartengono a uno spazio estremamente ambiguo, sospeso tra ciò che è già accaduto, ciò che potrebbe ancora accadere e ciò che forse deve ancora succedere, anche se non ne abbiamo né avremo mai la certezza. In questa poetica fluida, la realtà che conosciamo perde la sua apparente solidità e stabilità, trasformandosi in un territorio imprevedibile dal carattere quasi onirico. Al suo interno fluiscono liberamente ricordi, ironia, visioni, intuizioni e altri stati della coscienza. La concretezza della vita quotidiana si intreccia così incessantemente con il surrealismo, mentre il mondo esterno diventa lo specchio delle inquietudini interiori, delle riflessioni e dei dubbi dell’uomo. Il tempo rappresentato in queste poesie non rispetta un ordine cronologico convenzionale. L’autore incontra se stesso di quarant’anni prima, dialoga con i genitori richiamati dallo spazio dell’assenza, ascolta gli alberi pronunciare il suo nome e osserva una finestra capace di ricordare… il futuro! Persino l’ombra del poeta acquista una voce indipendente, mentre un misterioso uomo, responsabile della sua esistenza, confessa di averlo inventato quasi per caso, non avendo avuto nient’altro in programma. Ma non è tutto: l’autore incontra persino un personaggio del romanzo “La bambola” (“Lalka”) di Bolesław Prus, ovvero Wokulski, con il quale trascorre piacevolmente il tempo sorseggiando vodka.
Si tratta di visioni, dei cosiddetti “miraggi” (evocati dal titolo), apparentemente paradossali, eppure dotati di una sorprendente naturalezza e sfaccettatura poetica, oltre che di quell’aura magica così caratteristica della scrittura di Piskulak. L’autore non cerca di spiegarci l’assurdo onirico, ma lo mostra come una delle possibilità dell’esistenza, qualcosa che può, o forse potrebbe, realmente accadere.
Nella maggior parte dei componimenti convivono la malinconia dei ricordi tangibili e la leggerezza del paradosso surreale, la riflessione esistenziale e un umorismo sottile e brillante. Anche quando affronta temi profondamente personali (la famiglia, l’infanzia, la morte, l’identità e il trascorrere degli anni), i versi del poeta rimangono lontani dal sentimentalismo, mentre la forza espressiva si focalizza su sorprendenti sequenze di immagini e sull’uso preciso di ogni singola parola. Piskulak osserva il mondo che conosce da una certa distanza, attraverso il prisma di visioni oniriche, o forse addirittura di apparizioni provenienti da un’altra dimensione parallela. In questo modo invita il lettore a mettere in discussione le proprie certezze, a guardare oltre la struttura conosciuta delle cose e ad accettare che la realtà che ci circonda possa essere soltanto una delle tante forme possibili dell’esistenza e dello stesso “continuum spazio-temporale”. Vorrei soffermarmi anche sul titolo stesso, “Przewidzenia”, reso nella mia traduzione italiana con “Miraggi”. La parola polacca suggerisce visioni, apparizioni e percezioni che sfuggono alla normale esperienza sensoriale, mentre il termine italiano “Miraggi” mette in risalto l’immagine di una realtà instabile, che appare e scompare, assume forme inaspettate e continuamente sfugge al controllo, proprio come la fata morgana. Andrzej Piskulak ci invita a entrare in un mondo costruito su realtà parallele, dove il protagonista nasce all’età di diciotto anni, riesce a incontrare se stesso tanto nel passato quanto in un possibile futuro, la madre entra in una stanza non ancora costruita, la cronologia degli eventi perde ogni continuità logica, persone realmente esistenti si intrecciano con personaggi irreali e la morte può ripetersi più volte, accompagnando le successive identità del protagonista (“Biografia surreale”). Ogni verso diventa così un intreccio di grottesco magico, verità, riflessioni, sogni e fantasia. Dal punto di vista stilistico, Piskulak sa unire la limpidezza del linguaggio colloquiale all’imprevedibilità degli eventi. Con straordinaria naturalezza e apparente semplicità costruisce versi capaci di trasportarci rapidamente dal piano della realtà a quello del surreale, senza ricorrere ad artifici o a complicati giochi linguistici. Tutto questo conferisce alle sue poesie una particolare leggerezza e luminosità, libertà e accessibilità, avvicinandoci alla comprensione delle intenzioni dell’autore. Grazie a questa “immediatezza” possiamo facilmente identificarci con il poeta e riconoscerci anche nei versi tratti dal componimento “Miraggio sul ragazzo sull’albero”, nel quale un fanciullo guarda l’adulto come qualcuno che è già sceso a terra da molto tempo.
Concludendo le mie riflessioni, mi rendo conto che anche per noi la domanda sul senso del cammino già percorso rimane senza risposta. Parafrasando le parole dell’io lirico, neppure noi conosciamo davvero la risposta, perché anche la nostra “discesa non è ancora terminata”.
Invito tutti alla lettura e a intraprendere insieme questo viaggio sul confine di ciò che potrebbe accadere: forse sì, forse no… Chissà?
Izabella Teresa Kostka
novembre 2026
*****
ANDRZEJ PISKULAK “PRZEWIDZENIA / MIRAGGI” – między rzeczywistością a światem równoległych wizji
Poeta, którego dwanaście wybranych wierszy pragnę przedstawić Państwu w dzisiejszej odsłonie “Fokusu Literackiego”, jest mi znany od dłuższego czasu, gdyż już w przeszłości miałam przyjemność tłumaczyć jeden z jego tomików, zatytułowany “Poranne kobiety”, na ukochany przeze mnie język włoski. Andrzej Piskulak, bo o nim właśnie mowa, to poeta o ugruntowanej pozycji na horyzoncie współczesnej literatury polskiej, ale przede wszystkim wyjątkowo oryginalny twórca, którego utwory odznaczają się charakterystycznym połączeniem refleksji z ironią, głębi z zabawą, szarej codzienności z surrealnymi płaszczyznami bytu.
Prezentowane poniżej wiersze pochodzą ze zbioru “Przewidzenia” (“Miraggi”), który wciąż oczekuje na oficjalną publikację. Tym bardziej cenny jest fakt, że ich prezentację w mojej rubryce można potraktować jako anteprima, czyli pokaz przedpremierowy. Zamieszczone utwory należą do bardzo niejednoznacznej przestrzeni pomiędzy tym, co już się wydarzyło, tym, co mogłoby się jeszcze wydarzyć, a tym, co być może dopiero nadejdzie, choć tej pewności nigdy nie mamy. W tym płynnym wymiarze znana nam rzeczywistość traci swoją pozorną pewność i trwałość, przekształcając się w obszar o wręcz onirycznym charakterze. Swobodnie przepływają przez niego wspomnienia, ironia, wizje, intuicja i inne stany świadomości. Konkretna codzienność nieustannie przenika się zatem z surrealizmem, a świat zewnętrzny staje się zwierciadłem wewnętrznych rozterek, przemyśleń i wątpliwości człowieka. Czas ukazany w tych wierszach nie przestrzega konwencjonalnego kierunku. Autor spotyka samego siebie sprzed czterdziestu lat, rozmawia z rodzicami przywoływanymi z przestrzeni, słucha drzew wymawiających jego imię i obserwuje okno zdolne pamiętać… przyszłość! Nawet cień poety zyskuje niezależny głos, a tajemniczy człowiek odpowiedzialny za jego istnienie wyznaje, że wymyślił go niemal przypadkiem, ponieważ nie miał niczego innego w planach. To jednak nie wszystko, gdyż autor spotyka nawet bohatera “Lalki” Prusa, czyli Wokulskiego, z którym spędza miło czas, popijając wódkę. Są to wizje, czyli tytułowe “przewidzenia” pozornie paradoksalne, lecz obdarzone zaskakującą poetycką naturalnością i urokiem, a także magiczną aurą tak charakterystyczną dla twórczości Piskulaka. Autor nie próbuje wyjaśniać nam onirycznego absurdu, lecz przyjmuje go jako jedną z możliwości, która może, a może mogłaby się urzeczywistnić. W większości wierszy współistnieją melancholia namacalnych wspomnień i lekkość surrealnego paradoksu, refleksja egzystencjalna i subtelny, błyskotliwy humor. Nawet wtedy, gdy autor podejmuje tematy głęboko osobiste (rodzinę, dzieciństwo, śmierć, tożsamość i upływ lat), jego wersy pozostają dalekie od sentymentalizmu, a siła przekazu opiera się na zaskakujących sekwencjach obrazów i precyzyjnym wykorzystaniu każdego słowa.
Piskulak spogląda na znany sobie świat z dystansu, przez pryzmat sennych przewidzeń, a może wręcz wizji z innego, równoległego wymiaru. W ten sposób zaprasza czytelnika do podważenia własnych pewników, spojrzenia poza znaną strukturę rzeczy i do uznania, że otaczająca nas rzeczywistość może być zaledwie jedną z wielu możliwych form istnienia i samej czasoprzestrzeni.
Chciałabym zwrócić uwagę również na sam tytuł “Przewidzenia”, oddany w moim przekładzie na język włoski jako “Miraggi”. Polskie słowo sugeruje wizje, zjawy i postrzeżenia wymykające się zwyczajnemu doświadczeniu zmysłowemu, natomiast włoskie “Miraggi” akcentuje obraz rzeczywistości niestabilnej, która pojawia się i znika, przybiera nieoczekiwane formy i nieustannie wymyka się spod kontroli niczym fatamorgana. Andrzej Piskulak zaprasza nas więc do świata zbudowanego z równoległych rzeczywistości, w których autor rodzi się w wieku osiemnastu lat, potrafi spotkać samego siebie zarówno z przeszłości, jak i z możliwej przyszłości, matka wchodzi do jeszcze niezbudowanego pokoju, chronologia wydarzeń traci logiczną ciągłość, prawdziwie istniejące osoby przeplatają się z nierzeczywistymi bohaterami, a śmierć może powtarzać się kilkakrotnie, towarzysząc kolejnym tożsamościom (“Surrealny życiorys”). Każdy wers staje się splotem magicznej groteski, prawdy, przemyśleń, marzeń i fantazji.
Pod względem stylistycznym Piskulak potrafi połączyć przejrzystość potocznego języka z nieprzewidywalnością zdarzeń. Z niezwykłą naturalnością i pozorną prostotą buduje wersy, które błyskawicznie przenoszą nas z płaszczyzny rzeczywistej do surrealistycznej, nie tracąc przy tym nic z bezpośredniości, nie popadając w sztuczność ani językowe łamigłówki. Wszystko to nadaje jego wierszom wyjątkową lekkość i świetlistość, swobodę oraz przystępność, które przybliżają nas do zrozumienia intencji autora. Dzięki temu możemy łatwo utożsamić się z poetą i podpisać również pod wersami zaczerpniętymi z utworu “Przewidzenie o chłopcu na drzewie”, w którym dziecko patrzy na dorosłego jak na kogoś, kto już dawno „zszedł na ziemię”.
Podsumowując moje spostrzeżenia, zdaję sobie sprawę, że pytanie o sens przebytej drogi pozostaje bez odpowiedzi również dla nas. Parafrazując słowa podmiotu lirycznego, sami przecież nie znamy odpowiedzi, ponieważ i nasze “schodzenie jeszcze się nie zakończyło”.
Zapraszam wszystkich do lektury i wspólnej podróży na granicy tego, co mogłoby się wydarzyć: może tak, może nie… Któż to wie?
Izabella Teresa Kostka
listopad 2026
****
Wybór wierszy z przygotowywanego do druku tomiku: “PRZEWIDZENIA”
Selezione di poesie dalla raccolta in preparazione per la stampa: “MIRAGGI”
***
Surrealny życiorys
urodziłem się
gdy miałem osiemnaście lat
wcześniej byłem tylko szkicem
na marginesie cudzego dnia
potem musiałem umrzeć
tak jak to każdy robi
z tą różnicą
że ja zrobiłem to sam
z przesadną dokładnością
powiesiłem na słupie
własną klepsydrę
jeszcze ciepłą
od świeżo wymyślonej śmierci
stałem obok
razem z przechodniami
czytałem ją uważnie
jakby chodziło o kogoś
kogo warto żałować
kiwaliśmy głowami
z takim samym smutkiem
choć tylko ja wiedziałem
że to nie była
moja ostatnia śmierć
i że następne
czekają już w kolejce
jak numery w urzędzie
który nigdy nie zamyka okienka
*
Biografia surreale
sono nato
quando avevo diciotto anni
prima ero soltanto uno schizzo
sul margine del giorno altrui
poi ho dovuto morire
come fanno tutti
con una differenza
che io l’ho fatto da solo
con eccessiva precisione
ho affisso a un palo
il mio annuncio funebre
ancora caldo
di morte appena inventata
stavo lì accanto
insieme ai passanti
lo leggevo attentamente
come se si trattasse di qualcuno
che meritasse di essere compianto
annuivamo
con la stessa tristezza
anche se soltanto io sapevo
che quella non era
la mia ultima morte
e che le successive
aspettavano già in fila
come numeri allo sportello di un ufficio
che non chiude mai il suo sportello.
***
Zawsze współczesny bohater
pomnik bohatera
wyprężył pierś tak mocno,
że powietrze pękło
jak balon na szkolnej przerwie
rozepchnął się łokciami
wśród nas,
jakby chciał wejść
do naszych kieszeni
jego zwycięstwa,
jego klęski,
jego żony
jego kochanki,
jego dzieci —
wszystko to wisiało w powietrzu
jak nieodebrane telefony
przewodniczka mówiła
głosem, który znał
wszystkie daty,
ale żadnej prawdy
pomnik odpychał nas
coraz dalej,
aż w końcu
wylądowaliśmy
na peryferiach wyobraźni…
*
Un eroe sempre attuale
il monumento all’eroe
protese il petto con tanta forza,
che l’aria scoppiò
come un palloncino durante l’intervallo a scuola
si fece largo a gomitate
in mezzo a noi,
come se volesse entrare
nelle nostre tasche
le sue vittorie,
le sue sconfitte,
sua moglie,
la sua amante,
i suoi figli —
tutto questo restava sospeso nell’aria
come telefonate senza risposta
la guida parlava
con una voce che conosceva
tutte le date,
ma nessuna verità
il monumento ci respingeva
sempre più lontano,
finché alla fine
ci siamo ritrovati
alla periferia dell’immaginazione…
***
Przewidzenie o ojcu
ojciec wraca do mnie
z kieszeni czasu
tej małej,
w której trzymał gwoździe,
papierosy
i wszystkie swoje przemilczenia
siada na krześle,
którego już nie ma,
i mówi,
że ziemia była cięższa
niż pamiętam
a ja mu wierzę,
bo jego dłonie
ciągle pachną
rdzą i zimą
i wtedy widzę,
że on też jest
moim przewidzeniem
które wraca,
kiedy zamykam oczy.
*
Miraggio sul padre
mio padre ritorna da me
dalla tasca del tempo,
quella piccola,
in cui teneva chiodi,
sigarette
e tutti i suoi silenzi
si siede sulla sedia
che non c’è più
e dice
che la terra era più pesante
di quanto ricordassi
e io gli credo
perché le sue mani
profumano ancora
di ruggine e d’inverno
e allora vedo
che anche lui è
un mio miraggio
che ritorna
quando chiudo gli occhi.
***
Przewidzenie o matce
matka wchodzi do pokoju
którego jeszcze nie zbudowano
niesie miskę światła
jakby to była zupa
na rozgrzanie duszy
mówi,
że w dzieciństwie
byłem lżejszy
niż powietrze
i że trzeba mnie było
trzymać za rękaw,
żebym nie odleciał
a ja wiem,
że to prawda,
bo do dziś
czasem unoszę się
nad własnym życiem
jak balon
bez sznurka.
*
Miraggio sulla madre
mia madre entra nella stanza
che ancora non è stata costruita
porta una ciotola di luce
come se fosse una zuppa
per riscaldare l’anima
dice
che da bambino
sia stato più leggero
dell’aria
e che abbia dovuto
tenermi per la manica,
perché non volassi via
e io so
che è vero,
perché ancora oggi
a volte mi sollevo
al di sopra della mia stessa vita
come un palloncino
senza filo.
.
****
Przewidzenie o sobie samym
spotkałem siebie
sprzed czterdziestu lat
stał pod ścianą
z rękami w kieszeniach
i udawał,
że nic go nie obchodzi
zapytał,
czy warto było
dorosnąć
odpowiedziałem,
że nie wiem,
bo jeszcze
nie skończyłem.
*
Miraggio su me stesso
ho incontrato me stesso
di quarant’anni fa
stava appoggiato al muro
con le mani in tasca
e fingeva
che niente gli importasse
mi ha chiesto
se fosse valsa la pena
diventare adulti
gli ho risposto
di non saperlo
perché
non ho ancora finito.
***
Przewidzenie o oknie, które pamiętało przyszłość
okno otworzyło się samo
i powiedziało,
że widziało mnie
za dwadzieścia lat
stałem tam
z rękami w kieszeniach
i udawałem,
że nic mnie nie obchodzi
czyli wszystko
było na swoim miejscu
***
Przewidzenie o drzewie, które rosło we mnie
drzewo rosło we mnie
od lat
najpierw było gałązką
potem cieniem
potem całym lasem
teraz, kiedy oddycham
słyszę,
jak liście
szeleszczą moim imieniem
*
Miraggio sull’albero che cresceva dentro di me
l’albero cresceva dentro di me
da anni
all’inizio era un ramoscello
poi un’ombra
poi un bosco intero
ora, quando respiro,
sento
le foglie
frusciare il mio nome
***
Przewidzenie o chłopcu na drzewie
chłopiec siedział na drzewie
i patrzył na mnie
jak na kogoś,
kto już dawno
zszedł na ziemię
zapytał,
czy warto było
odpowiedziałem,
że nie wiem
bo jeszcze
nie skończyłem schodzić
*
Miraggio sul ragazzo sull’albero
un ragazzo sedeva su un albero
e mi guardava
come si guarda qualcuno
che è già sceso a terra
da molto tempo
mi ha chiesto
se ne fosse valsa la pena
gli ho risposto
di non saperlo
perché non ho ancora finito
di scendere.
***
Lalka na dzień urodzin
W dniu urodzin
znalazłem sobie Lalkę.
Była jakaś inna —
jakby ktoś wymienił jej twarz
na stronę z książki,
której nigdy nie czytałem.
Radość przebijała
z jej papierowych policzków,
jak światło
próbujące wydostać się
z zamkniętej szuflady.
Przyszedł Wokulski
z życzeniami,
ale wyglądał,
jakby wrócił z innej powieści.
Poczęstowałem go papierosami
bo nic innego
nie pasowało do tej sceny.
Zapytałem o Izabelę.
Uśmiechnął się
i mruknął coś po angielsku…
Potem wypił mi wódkę,
a my —
w milczeniu,
jak dwaj bohaterowie
z różnych epok —
prześmialiśmy się całą noc.
*
Una bambola per il compleanno
Il giorno del mio compleanno
Ho trovato per me una Bambola*.
Era diversa dal solito —
come se qualcuno avesse sostituito il suo volto
con una pagina di un libro
mai letto prima.
La gioia traspariva
dalle sue guance di carta,
come una luce
che tentasse di uscire
da un cassetto chiuso.
È arrivato Wokulski
con gli auguri,
ma sembrava tornato
da un altro romanzo.
Gli ho offerto delle sigarette,
perché nient’altro
si adattava a quella scena.
Gli ho chiesto di Izabela.
Ha sorriso
borbottando qualcosa in inglese…
Poi ha bevuto la mia vodka,
e noi —
in silenzio,
come due personaggi
di epoche diverse —
abbiamo riso tutta la notte.
* il testo polacco allude al romanzo “La bambola (Lalka)” di Bolesław Prus
***
Przewidzenie o psie, który pilnował snów
pies, którego nigdy nie miałem
pilnował moich snów
jak strażnik
warczał
kiedy zbliżały się
złe myśli
merdał ogonem
kiedy przychodziły
te dobre
i tylko rano
znikał
jakby bał się
światła
*
Miraggio sul cane che custodiva i sogni
il cane che non ho mai avuto
custodiva i miei sogni
come un guardiano
ringhiava
quando si avvicinavano
i pensieri cattivi
scodinzolava
quando arrivavano
quelli buoni
e soltanto al mattino
spariva
come se temesse
la luce
***
List od mojego cienia
drogi Andrzeju
piszę, bo znowu mnie wyprzedziłeś
proszę
zwolnij
bo nie nadążam
za twoją metafizyką
z poważaniem
cień
który też chciałby
czasem odpocząć
*
Lettera della mia ombra
caro Andrzej,
ti scrivo perché di nuovo mi hai preceduto
ti prego,
rallenta,
perché non riesco a stare dietro
alla tua metafisica
cordialmente,
la tua ombra,
che vorrebbe riposarsi
ogni tanto.
***
Przewidzenie o człowieku, który mnie wymyślił
spotkałem człowieka
który mnie wymyślił
powiedział,
że zrobił to przypadkiem
i że nie miał
niczego w planach
ale skoro już jestem
to żebym
nie marnował czasu
bo on
nie ma siły
wymyślać mnie
od nowa
*
Miraggio sull’uomo che mi ha inventato
ho incontrato l’uomo
che mi ha inventato
ha detto
di averlo fatto per caso
e di non aver avuto
niente in programma
ma, visto che ormai esisto,
mi ha raccomandato
di non sprecare tempo
perché lui
non ha più la forza
di inventarmi
da capo.
***
